Tổ chức WHO LHQ khuyến nghị chích ngừa HIV hai lần một năm giữa những lo ngại về nguồn tiền tài trợ

Lenacapavir có thể thay đổi cuộc chiến chống HIV, nhưng chỉ khi thế giới chung tay để nó không trở thành đặc quyền của người giàu, mà là quyền sống của mọi người. (Ảnh minh họa: Photo by ErnAn Solozábal on Unsplash)

Tổ chức Y tế Thế giới WHO hiện đang khuyến nghị các quốc gia đưa lenacapavir, một loại thuốc HIV mới được phê chuẩn để phòng ngừa, vào danh sách công cụ hỗ trợ chống lại các ca nhiễm HIV – đặc biệt là cho các nhóm có nguy cơ cao nhất và ở những khu vực mà gánh nặng HIV vẫn còn cao.

Khuyến nghị toàn cầu này – công bố hôm thứ Hai tại Hội nghị Quốc tế về AIDS ở Kigali, Rwanda – được đưa ra khoảng một tháng sau khi Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê chuẩn lenacapavir là thuốc chích hai lần một năm để phòng ngừa virus gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV).

Lenacapavir đã được phê chuẩn vào năm 2022 để điều trị một số bệnh nhiễm HIV và trong các thử nghiệm phòng ngừa, thuốc đã được chứng minh là làm giảm đáng kể nguy cơ nhiễm trùng và cung cấp khả năng bảo vệ gần như hoàn toàn chống lại HIV.

“Những khuyến nghị mới này được thiết kế để sử dụng trong thực tế. WHO đang hợp tác chặt chẽ với các quốc gia và đối tác để hỗ trợ việc thực hiện”, BS Meg Doherty, Giám đốc Chương trình toàn cầu về HIV, Viêm gan và Nhiễm trùng Lây truyền qua Đường tình dục của WHO, cho biết trong một cuộc họp báo.

Doherty cho biết: “Khuyến nghị đầu tiên là nên cung cấp thuốc chích có tác dụng kéo dài lenacapavir như một lựa chọn dự phòng bổ sung cho những người có nguy cơ nhiễm HIV và như một phần của dự phòng kết hợp. Với khuyến nghị này, chúng tôi coi đây là một lời khuyên mạnh mẽ với độ tin cậy từ trung bình đến cao về bằng chứng”.

Khuyến nghị thứ hai trong hướng dẫn là các xét nghiệm chẩn đoán nhanh như xét nghiệm tại nhà có thể được sử dụng để sàng lọc HIV khi một người bắt đầu, tiếp tục hoặc ngừng sử dụng thuốc tác dụng kéo dài để ngăn ngừa nhiễm trùng - được gọi là dự phòng trước phơi nhiễm, hay PrEP.

HIV lây lan chủ yếu qua quan hệ tình dục không an toàn hoặc dùng chung kim chích. HIV tấn công hệ thống miễn dịch của cơ thể, và nếu không được điều trị, có thể dẫn đến hội chứng suy giảm miễn dịch, hay AIDS. Theo WHO, trên toàn cầu, có khoảng 40 triệu người đang sống với HIV vào cuối năm 2023.

Hiện nay, mối lo ngại về tài trợ cho HIV ngày càng tăng.

PrEP đã được sử dụng để ngăn ngừa nhiễm HIV trong nhiều năm. Tại Hoa Kỳ, điều này có thể bao gồm việc uống thuốc, chẳng hạn như thuốc Truvada hàng ngày, hoặc chích thuốc, chẳng hạn như thuốc Apretude, hai tháng một lần.

Tuy nhiên, chích lenacapavir, hay LEN, hai lần một năm, đã trở thành một lựa chọn khác trong bộ công cụ phòng ngừa - không chỉ cho Hoa Kỳ mà còn cho toàn thế giới.

"LEN là một lựa chọn chích sáu tháng một lần, và nó có thể đặc biệt hấp dẫn đối với những người muốn ít phải đến phòng khám hoặc gặp khó khăn với việc uống PrEP mỗi ngày. … LEN có thể cải thiện việc tuân thủ và tiếp cận nhiều người cần phòng ngừa HIV hơn và có thể được sử dụng cho phụ nữ mang thai và cho con bú", bà Doherty nói.

"WHO đang cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho các quốc gia quan tâm đến việc áp dụng LEN và các chiến lược xét nghiệm đơn giản hóa, phối hợp với các đối tác toàn cầu như Quỹ Toàn cầu, UNAIDS và một số đối tác và nhà tài trợ khác", bà nói. "Chúng tôi kêu gọi các chính phủ, nhà tài trợ, đơn vị thực hiện và xã hội dân sự cùng nhau thi hành và tích hợp LEN vào các chương trình phòng chống HIV. Và chúng tôi tin rằng đã đến lúc hành động."

Ngày càng có nhiều lo ngại về việc tài trợ cho các nỗ lực phòng chống HIV toàn cầu.

Theo Liên Hiệp Quốc, viện trợ quốc tế chiếm 80% các chương trình phòng ngừa ở các nước có thu nhập thấp và trung bình. Tuy nhiên, trong sáu tháng qua, Hoa Kỳ đã cắt giảm đáng kể nguồn tài trợ cho phần lớn các chương trình viện trợ nước ngoài của mình.

Chính quyền Trump đã giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) và cắt giảm ngân sách cho Kế hoạch Cứu trợ Khẩn cấp của Tổng thống về Phòng chống AIDS (PEPFAR), đây là cam kết lớn nhất của bất kỳ quốc gia nào nhằm giải quyết một căn bệnh trong lịch sử.

Gilead Sciences, nhà sản xuất lenacapavir, hôm thứ Tư đã công bố rằng họ đã đạt được thỏa thuận với Quỹ Toàn cầu phi lợi nhuận Phòng chống AIDS, Lao và Sốt rét để cung cấp lenacapavir cho mục đích phòng ngừa HIV mà không mang lại lợi nhuận cho công ty. Theo thỏa thuận này, giá của Gilead chỉ phản ánh chi phí sản xuất và phân phối lenacapavir.

"Chúng tôi đang cung cấp thuốc mà không lấy lợi nhuận cho Gilead, với số lượng đủ để tiếp cận tới hai triệu người ở các nước có thu nhập thấp và thấp hơn trung bình trước khi có generic lenacapavir ", Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc điều hành Gilead, Daniel O'Day, cho biết trong một thông cáo báo chí.

Công ty cho biết thêm rằng chi phí của lenacapavir theo thỏa thuận này vẫn được giữ bí mật.

Tại Hoa Kỳ, nơi duy nhất cho đến nay lenacapavir được phê chuẩn để phòng ngừa HIV, loại thuốc này có giá niêm yết hàng năm là $28,218 Mỹ kim khi được sử dụng để phòng ngừa HIV. Theo Gilead, chi phí này tương đương với giá của các lựa chọn thuốc phòng ngừa khác.

Lenacapavir có thể "thay đổi cơ bản quỹ đạo của đại dịch HIV", nhưng chỉ khi nó đến được với những người cần nó nhất, Peter Sands, giám đốc điều hành của Quỹ Toàn cầu, cho biết trong thông cáo báo chí.

"Tham vọng của chúng tôi là tiếp cận 2 triệu người với PrEP có tác dụng kéo dài. Nhưng chúng ta chỉ có thể làm được điều đó nếu thế giới chung tay cung cấp các nguồn lực cần thiết”, ông nói. “Đây là thời điểm then chốt — không chỉ cho cuộc chiến chống lại HIV, mà còn cho nguyên tắc cơ bản rằng những đổi mới cứu sống phải đến được với những người cần chúng nhất — bất kể họ là ai và sống ở đâu.”

'Đó là một quả bom nở chậm'

Liên Hiệp Quốc đã cảnh báo trong một báo cáo được công bố hôm thứ Năm rằng hàng triệu người có thể tử vong do các nguyên nhân liên quan đến HIV vào năm 2029 nếu nguồn tài trợ cho các chương trình phòng chống HIV bị cắt đứt vĩnh viễn.

Trong số 60 quốc gia có thu nhập thấp và trung bình được đề cập trong báo cáo, 25 quốc gia đã chỉ ra việc tăng ngân sách trong nước cho các nỗ lực ứng phó với HIV vào năm tới. Tuy nhiên, báo cáo lưu ý rằng khoản ngân sách này có thể không đủ để thay thế quy mô tài trợ quốc tế mà các quốc gia này đang phụ thuộc rất nhiều.

"Chúng tôi biết rằng PEPFAR đã cam kết $4.3 tỷ Mỹ kim cho hơn 50 quốc gia vào năm 2025, và khoản hỗ trợ đó đã đột ngột kết thúc vào tháng 1 năm 2025", bà Mary Mahy, giám đốc bộ phận Dữ liệu Tác động của UNAIDS, cho biết trong một cuộc họp báo.

"Nếu không có khoản tài trợ nào của PEPFAR được thay thế, chúng tôi dự kiến sẽ có thêm khoảng 4 triệu ca tử vong trong giai đoạn 2025-2029, và thêm 6 triệu ca nhiễm mới", bà nói. "Chúng tôi cũng biết rằng tình trạng kháng thuốc có thể xảy ra khi một số người trong số họ ngừng điều trị."

Theo Mahy, một số quốc gia đã chứng kiến những tác động của việc cắt giảm tài trợ cho các chương trình phòng chống HIV. Tại Nigeria, các cơ sở y tế báo cáo rằng có khoảng 40,000 người đã được điều trị PrEP ít nhất một lần vào cuối năm ngoái. Con số này đã giảm xuống còn dưới 7,000 vào tháng 4, theo dữ liệu của UNAIDS.

Một xu hướng tương tự cũng xuất hiện ở Kenya, nơi số lượng phụ nữ nhiễm HIV mới sinh con và được điều trị bằng thuốc để giảm nguy cơ lây truyền virus cho trẻ sơ sinh đã giảm. Khoảng 3,000 phụ nữ đã được điều trị bằng thuốc và gần 900 người bắt đầu điều trị bằng thuốc vào tháng 10 năm 2024, nhưng con số này đã giảm xuống chỉ còn khoảng 300 người đã được điều trị và 100 người bắt đầu điều trị bằng thuốc vào tháng 4.

“Đây không chỉ là một khoảng trống tài trợ — mà còn là một quả bom nổ chậm. … Chúng ta đã chứng kiến các dịch vụ biến mất chỉ sau một đêm. Nhân viên y tế đã bị cho nghỉ. Và mọi người — đặc biệt là trẻ em và các nhóm dân số chủ chốt — đang bị ngừng chăm sóc”, Giám đốc Điều hành UNAIDS Winnie Byanyima cho biết trong một thông cáo báo chí hôm thứ Năm.

“Vẫn còn thời gian để biến cuộc khủng hoảng này thành cơ hội”, bà Byanyima nói. “Các quốc gia đang tăng cường nguồn tài trợ trong nước. Các cộng đồng đang cho thấy những gì hiệu quả. Giờ đây, chúng ta cần sự đoàn kết toàn cầu để sánh ngang với lòng dũng cảm và khả năng phục hồi của họ.”

TH