Tám biệt thự của gia tộc chú Hỏa bị xóa sổ: tiếc nuối cho một di sản hiện đại bị lãng quên

Ảnh từ Hieu D Nguyen (chắc KTS) trong nhóm Ago hub.

Những ngày qua, Sài Gòn lại mất đi thêm một phần ký ức của mình — lặng lẽ, chóng vánh và không một lời giải thích thỏa đáng. Ba trong số tám biệt thự thuộc cụm dinh thự của gia tộc Hui Bon Hoa (chú Hỏa), một trong tứ đại gia Nam Kỳ, đã bị phá dỡ chỉ trong chớp mắt. Và điều đau lòng hơn cả: nhiều người chỉ kịp biết đến sự tồn tại của chúng… vài ngày trước khi chúng biến mất.

Từ lâu, thị hiếu thẩm mỹ của đa số người Việt — vốn chuộng phào chỉ, trụ cột và sự “hoành tráng” của tân cổ điển — đã khiến những công trình hiện đại, Art Deco hay kiến trúc giao thời bị xem nhẹ. Chúng bị gọi là “không đẹp”, “không Pháp”, và thậm chí “không đáng giữ”. Cụm biệt thự của chú Hỏa là nạn nhân mới nhất của sự thờ ơ ấy.

Nằm giữa tam giác Lý Thái Tổ, khu biệt thự ẩn mình dưới những tán cây lớn, trông như một “khu đất hoang”, ai đi ngang đều khó ngờ rằng đây từng là tài sản của một trong những gia tộc giàu có và quyền lực nhất Nam Kỳ. Ban đầu được dựng lên để phục vụ việc nghỉ ngơi của người nhà chú Hỏa, đến năm 1954, tám biệt thự được trưng dụng làm nơi ở của Ủy hội Quốc tế giám sát đình chiến theo Hiệp định Geneva. Sau 1975, Bộ Ngoại giao tiếp quản và biến thành nhà khách Chính phủ — rồi bị bỏ mặc cho thời gian bào mòn.

Dù nằm trong danh sách 108 công trình kiến trúc cần được bảo tồn, số phận của chúng lại được định đoạt một cách lẹ làng đến mức ngay cả giới chuyên môn cũng bị đặt trước sự đã rồi. Không ai biết vì sao.

Những biệt thự này do kiến trúc sư Paul Veysseyre thiết kế — người đồng sáng tạo Dinh 3 Bảo Đại ở Đà Lạt. Nhìn kỹ phong cách, vật liệu, chi tiết hoàn thiện, ai cũng dễ nhận ra chúng là “anh em cùng lò” với Dinh 3: hiện đại, pha một chút Art Deco, tối giản nhưng tinh tế — một tinh thần kiến trúc quốc tế của thập niên 1930, hiếm thấy ở Đông Dương thời ấy.

Chú Hỏa từng để lại cho Sài Gòn nhiều công trình giá trị. Một trong số đó, ngôi nhà hiện nay là Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, được tôn trọng và gìn giữ. Nhưng có lẽ chính vì kiến trúc tân cổ điển quen mắt mà bảo tàng được trân trọng hơn — còn tám biệt thự hiện đại thì lại bị xem như “không đủ đẹp để tiếc”.

Dinh 3 Bảo Đại ở Đà Lạt (tìm hiểu sơ qua, chưa thể kiểm chứng), thì có thể cũng là của bố vợ ông Bảo Đại xây tặng con. Ông Nguyễn Hữu Hào, bố bà Nam Phương, cũng là 1 đại gia Nam Kỳ khác. Sở dĩ mình đoán vậy là do "lăng mộ" ông Hào ở cách không xa dinh 3 và có vật liệu hoàn thiện gần y chang dinh 3, dinh 1 Đà Lạt cũng là quà tặng tương tự. Vật liệu hoàn thiện tường này không hề phổ thông kiểu vữa quét vôi ve hay sơn nước mà nó là dạng đá rửa màu kem và có chia các ô, rất bền vững theo thời gian.

Xem các bức ảnh thì thấy thật đáng tiếc khi người ta không thể bảo tồn lại những ngôi nhà này. Một phần vì kiến trúc quá đẹp, phần khác vì nó cũng lưu giữ lịch sử và lịch sử kiến trúc, nó là 1 trong số hiếm hoi kiến trúc theo phong cách này ở Đông Dương.

Thôi đành xem Dinh 3 để tưởng tượng ra những người anh em của nó vậy!

TH