California cuối cùng cũng lập cơ quan riêng về nhà ở – liệu có quá muộn?

Tái tổ chức chỉ là khởi đầu – điều người dân cần là hiệu quả thật, không phải thêm một cơ quan để… treo tên. (Ảnh minh họa: Photo by Joel Durkee on Unsplash)

Sau nhiều năm giá thuê nhà tăng vọt, giá nhà ngày càng vượt quá khả năng chi trả và cuộc khủng hoảng vô gia cư dai dẳng ảnh hưởng đến mọi ngóc ngách của tiểu bang, California cuối cùng cũng thành lập một cơ quan nhà nước tập trung hoàn toàn vào các vấn đề nhà ở.

Tại sao lại mất nhiều thời gian như vậy? Đầu năm nay, Thống đốc Gavin Newsom đã đưa ra đề xuất tách Cơ quan Kinh doanh, Dịch vụ Người tiêu dùng và Nhà ở (BCSH)— một tập hợp các hoạt động hành chính rời rạc và khó hiểu — thành hai cơ quan mới: Một chỉ phụ trách các bộ phận liên quan đến nhà ở và người vô gia cư và một phụ trách mọi lĩnh vực khác.

Cơ quan Lập pháp có thời hạn đến ngày 4 tháng 7 để phủ quyết kế hoạch này. Nhưng họ đã không làm vậy (mặc dù một số đảng viên Cộng hòa đã cố gắng). Giờ đây, công việc thành lập cơ quan nhà ở đầu tiên của California đã bắt đầu.

Những người ủng hộ việc cải tổ bộ máy hành chính cho rằng động thái này đã quá hạn từ lâu. Trong các cuộc khảo sát, người dân California thường xuyên coi chi phí nhà ở và tình trạng vô gia cư là một trong những mối quan tâm hàng đầu của tiểu bang.

Chỉ riêng điều đó thôi cũng đủ để thống đốc thành lập một cố vấn cấp nội các mới, theo lời Ray Pearl, giám đốc điều hành của Hiệp hội Nhà ở California, một tổ chức ủng hộ phát triển nhà ở giá rẻ.

Ông nói: "Một bộ trưởng cấp nội các, người sẽ ngồi cùng các bộ trưởng nội các khác, có nhiệm vụ phụ trách nhà ở… chính là đưa chương trình nghị sự lên tầm cao nhất".

Pearl, giống như hầu hết các chuyên gia được phỏng vấn, đã mô tả việc tái tổ chức này "chỉ là bước đầu tiên" trong việc mang lại trật tự và hiệu quả rất cần thiết cho mạng lưới các chương trình tài trợ nhà ở giá rẻ của California.

Ông nói: "Việc chỉ di chuyển người dân và trao cho họ một danh thiếp mới không thể thay đổi hệ thống".
Một phát ngôn viên của thống đốc nhấn mạnh rằng việc thành lập một cơ quan nhà ở mới là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn của Newsom nhằm ưu tiên một trong những vấn đề nan giải nhất của California.

Kể từ khi nắm quyền điều hành chính quyền tiểu bang vào năm 2018, thống đốc đã gia tăng áp lực lên các chính quyền địa phương để lập kế hoạch xây dựng thêm nhà ở, thúc đẩy họ giải tỏa các khu trại của người California vô gia cư và thúc đẩy luật pháp nhằm tăng cường xây dựng.

“Đây là chính quyền đầu tiên đưa vấn đề này vào cuộc trò chuyện hàng ngày của chúng ta — nhìn nhận vấn đề vô gia cư dưới góc độ rộng hơn và tìm ra cách giải quyết hiệu quả. Những thay đổi về cơ cấu và chính sách này sẽ tạo ra tác động lâu dài cho nhiều thế hệ”, phát ngôn viên Tara Gallegos cho biết.

Trong số bảy cơ quan cấp nội các, BCSH luôn có vẻ như là cánh “bao quát mọi thứ khác” của chính quyền tiểu bang. Các nhà tài trợ nhà ở giá rẻ, các bên cho vay và các cơ quan quản lý quy hoạch đô thị cùng chia sẻ tiêu đề thư của cơ quan với các giám sát viên ngành công nghiệp cần sa và rượu, các bên cấp phép chuyên nghiệp, các cơ quan giám sát thợ máy ô tô và tất cả mọi người tại Hội đồng Đua ngựa California.

“Chúng tôi từng gọi nó là ‘Hòn đảo Đồ chơi Lầm đường’”, Claudia Cappio, người điều hành cả Cơ quan Tài chính Nhà ở California và Bộ Phát triển Nhà ở và Cộng đồng trong những năm ngay trước và sau năm 2012, khi cả hai đều được đưa vào BCSH mới thành lập, cho biết. “Hãy tưởng tượng một cuộc họp nhân viên về tất cả những điều đó… Tôi đã học được rất nhiều về đua ngựa.”

Bao nhiêu hệ thống tài chính thì là quá nhiều?

Bên cạnh việc dành riêng một ô cho nhà ở và người vô gia cư trên sơ đồ tổ chức của Newsom, điểm mấu chốt của việc tái tổ chức là đơn giản hóa hệ thống tài chính nhà ở giá rẻ của tiểu bang.

Hiện tại, có một tổ chức tiểu bang nơi các nhà phát triển nhà ở giá rẻ nộp đơn xin vay vốn, một tổ chức khác nơi họ xin hầu hết các khoản tài trợ, một tổ chức thứ ba nơi họ xin các khoản tín dụng thuế liên bang mà các nhà xây dựng sử dụng để thu hút các nhà đầu tư tư nhân hỗ trợ các dự án của họ và một tổ chức thứ tư cho các trái phiếu cần thiết để bảo đảm những khoản tín dụng đó.

Điều này không bao gồm các chương trình một lần dành cho cựu chiến binh, phát triển theo định hướng giao thông công cộng và nhà ở ngắn hạn cho người vô gia cư, được phân bổ rải rác khắp chính quyền tiểu bang.

Vấn đề càng trở nên phức tạp hơn khi các chương trình tín dụng thuế và tài trợ trái phiếu - xương sống của nguồn tài trợ cho phát triển nhà ở giá rẻ trên toàn quốc - thậm chí còn không nằm dưới sự kiểm soát của thống đốc. Các chương trình này do thủ quỹ được bầu độc lập của tiểu bang điều hành.

“Rất nhiều tiểu bang có một cơ quan tài chính nhà ở kiểm soát phần lớn các quỹ nhà ở giá rẻ”, Sarah Karlinsky, người chỉ đạo nghiên cứu tại Trung tâm Đổi mới Nhà ở Terner của Đại học California, Berkeley, cho biết. Các chương trình của California bị chia tách ra, một điều bất thường.

Ngoài ra, “điều khiến California trở nên độc đáo”, Karlinksy nói, “là việc các nguồn lực được phân bổ cho hai cơ quan lập hiến khác nhau”.

Sự phân mảnh đó dường như đang làm tăng chi phí xây dựng ở California. Một phân tích của Trung tâm Terner vào mùa xuân này ước tính rằng mỗi nguồn tài trợ công bổ sung làm chậm một dự án trung bình bốn tháng và làm tăng thêm $20,460 đô la chi phí cho mỗi căn hộ.

Việc xây dựng nhà ở giá rẻ vốn đã rất tốn kém ở đây. Một báo cáo gần đây của Viện Rand cho thấy chi phí xây dựng một dự án công ở California cao hơn 2.5 lần trên mỗi foot vuông so với cả Texas và Colorado.
Vũ điệu của các thư ký

Liệu cơ quan nhà ở mới có giải quyết được vấn đề đó không? Không phải ai cũng tin như vậy.

Trong số nhiều cách mà tình trạng khan hiếm nhà ở giá rẻ ảnh hưởng đến hầu hết mọi người, "các dòng trên sơ đồ tổ chức" không lọt vào "danh sách 100 hàng đầu", Thượng nghị sĩ Christopher Cabaldon, một đảng viên Dân chủ đến từ Napa, đã nói về đề xuất của thống đốc tại một phiên điều trần vào tháng Ba.

Cabaldon lưu ý rằng việc tái tổ chức bộ máy hành pháp là một đặc điểm bán thường xuyên của chính quyền California. Cơ quan Kinh doanh, Dịch vụ Người tiêu dùng và Nhà ở tự nó là sản phẩm của một cuộc tái tổ chức tách ra từ cơ quan giao thông độc lập của California.

"Vũ điệu của các thư ký mà chúng tôi thực hiện liên tục, luôn luôn với những tham vọng lớn lao", Cabaldon nói. "Đơn giản là nói rằng nó sẽ tạo ra sự tập trung hơn, rằng nó sẽ được tinh gọn, rằng nó sẽ thúc đẩy hành động ở cấp lãnh đạo - nhưng bằng cách nào?"

Theo văn bản, cơ quan nhà ở mới sẽ bao gồm các đơn vị liên quan đến nhà ở của cơ quan hiện tại cùng với một Ủy ban Tài chính Nhà ở Giá rẻ mới, có nhiệm vụ điều phối các chương trình trợ cấp nhà ở hiện đang do thống đốc kiểm soát.

Tuy nhiên, các nguồn tài trợ chính do văn phòng thủ quỹ quản lý sẽ vẫn giữ nguyên. Hiến pháp California sẽ không cho phép Newsom chiếm đoạt các chức năng đó từ thủ quỹ độc lập, ngay cả khi ông muốn.

Đây là một thiếu sót đáng kể, theo Ủy ban Little Hoover, cơ quan giám sát độc lập của chính quyền tiểu bang, đã xem xét kế hoạch của thống đốc trước khi chuyển lên Cơ quan Lập pháp. Trong báo cáo cuối cùng, ủy ban khuyến nghị thống đốc và thủ quỹ đạt được một thỏa thuận chính thức để "tạo ra một quy trình nộp đơn và xem xét thống nhất" cho tất cả các chương trình tài chính giá rẻ thuộc phạm vi quản lý của họ.

Cả văn phòng thống đốc lẫn văn phòng thủ quỹ tiểu bang Fiona Ma đều không cho biết liệu họ có theo đuổi mục tiêu đó hay không và bằng cách nào.

Một đơn xin tài trợ duy nhất, thống nhất cho tất cả các chương trình tài trợ nhà ở công cộng giá rẻ của California đã là mục tiêu quan liêu của các nhà phát triển nhà ở giá rẻ và các chuyên gia chính sách tại California kể từ ít nhất là giữa những năm 1990. Mặc dù việc tái tổ chức không yêu cầu điều đó, nhưng nó đã thiết lập cả hai cơ quan hiến định để phối hợp tốt hơn trong tương lai, theo Matt Schwartz, chủ tịch của Hiệp hội Nhà ở California, một tổ chức phi lợi nhuận ủng hộ nhà ở giá rẻ.

Sẽ cần một chút ngoại giao giữa hai nhánh hành pháp để đưa ra một đơn xin chung, Schwartz, người đã nói chuyện với CalMatters vào đầu năm nay sau khi thống đốc lần đầu tiên giới thiệu đề xuất, cho biết. "Đó là giải thưởng dài hạn mà nhiều người trong chúng ta sẽ thúc đẩy để đạt được từ quá trình này."

Một số người ủng hộ nhà ở giá rẻ đã kêu gọi các nhà lập pháp thận trọng trong việc kết hợp các bộ máy hành chính khác nhau lại với nhau.

Trong một lá thư gửi bốn nhà lập pháp Dân chủ có ảnh hưởng, Hiệp hội Nhà ở California nhấn mạnh rằng các hệ thống đơn xin do văn phòng thủ quỹ quản lý đã "hoạt động cực kỳ tốt".

Quy trình đó "không bị hỏng và không cần sửa chữa", Pearl, giám đốc liên minh, cho biết. Trước khi làm hỏng nó, ông nói, "hãy thành lập cơ quan này".

Pearl và liên minh cũng lưu ý rằng luật trước đây đã yêu cầu thành lập một nhóm làm việc để đề xuất một đơn xin hợp nhất. Kết quả của nhóm này sẽ được công bố vào ngày 1 tháng 7 năm 2026. Đó cũng là ngày BCSH hiện tại chính thức giải thể và hai cơ quan mới sẽ thay thế.

Chỉ năm tháng nữa là đến cuộc bầu cử toàn tiểu bang để thay thế Newsom và Ma, tạo cơ hội cho cử tri quyết định ai sẽ định hình tương lai của chính sách nhà ở giá rẻ ở California.

TH