Bí ẩn bệnh ngủ mê: đại dịch thần kinh khiến cả thế giới ám ảnh rồi biến mất không dấu vết

Từ năm 1915 đến 1926, thế giới y học chứng kiến một trong những bí ẩn y học đáng sợ và khó hiểu nhất lịch sử hiện đại: bệnh viêm não ngủ mê (Encephalitis Lethargica), hay còn được gọi bằng cái tên kỳ lạ và rợn người—chứng ngủ mê. Trong hơn một thập kỷ, căn bệnh thần kinh này lặng lẽ tấn công hàng trăm ngàn người trên khắp thế giới, để rồi đột ngột biến mất, như thể chưa từng tồn tại, nhưng để lại phía sau là nỗi ám ảnh và những thi thể sống bất động, như bị giam cầm trong chính cơ thể của mình.

Encephalitis Lethargica xuất hiện một cách âm thầm nhưng dữ dội. Nạn nhân thường bắt đầu với triệu chứng giống cúm—sốt nhẹ, đau đầu, mệt mỏi. Nhưng sau đó, căn bệnh nhanh chóng chuyển sang tấn công hệ thần kinh trung ương. Nhiều bệnh nhân rơi vào trạng thái bất động toàn thân, không thể nói, không thể cử động, nhưng đôi mắt vẫn mở và ý thức vẫn hiện diện. Họ như những bức tượng sống—bị nhốt trong chính cơ thể mình, hoàn toàn bất lực.

Các bệnh viện thời đó nhanh chóng trở nên quá tải. Hình ảnh những phòng bệnh đầy người không cử động, nét mặt đờ đẫn, ánh mắt vô hồn, đã khiến không ít bác sĩ và y tá khiếp đảm. Một số bệnh nhân ngủ li bì hàng tuần, hàng tháng; số khác thì thể hiện những thay đổi tính cách kỳ quái, mất kiểm soát cảm xúc, hoặc rơi vào trạng thái mệt mỏi tột độ kéo dài.

Ước tính đã có khoảng 500 ngàn người tử vong hoặc bị tàn phế vĩnh viễn trong giai đoạn đỉnh điểm của dịch bệnh. Nhưng điều khiến nó trở nên khác biệt so với các đại dịch khác là sự bất lực hoàn toàn của giới y học. Không có nguyên nhân xác định. Không có phác đồ điều trị. Không có vắc-xin. Ngay cả khi khoa học hiện đại ngày nay nhìn lại, nguyên nhân thực sự của Encephalitis Lethargica vẫn còn là một dấu hỏi lớn.

Nhiều giả thuyết đã được đưa ra: từ biến thể virus hậu Thế chiến, phản ứng tự miễn dịch, cho đến tổn thương vùng dưới đồi (hypothalamus) trong não. Nhưng không có gì được xác nhận chắc chắn. Trong thời gian xảy ra dịch bệnh, các bác sĩ chỉ có thể chăm sóc hỗ trợ và hy vọng. Với những người sống sót, nhiều người không bao giờ hồi phục hoàn toàn—họ trở thành những "linh hồn sống" mang theo sự im lặng và u uẩn suốt phần đời còn lại.

Nếu sự khởi phát đột ngột của Encephalitis Lethargica đã khiến thế giới choáng váng, thì sự biến mất của nó còn gây hoang mang hơn. Sau năm 1926, các ca mắc mới giảm mạnh. Dù vẫn có vài trường hợp nghi ngờ xuất hiện rải rác trong thế kỷ 20 và cả ở thế kỷ 21, nhưng căn bệnh chưa bao giờ quay lại với mức độ lan rộng như trước. Nó biến mất khỏi các bản tin y tế, khỏi nỗi sợ của công chúng, và gần như rơi vào quên lãng.

Nhưng với giới thần kinh học, đây vẫn là một vết cắt âm ỉ chưa lành. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay đang tìm hiểu mối liên hệ giữa Encephalitis Lethargica và các rối loạn não sau nhiễm virus, đặc biệt sau đại dịch COVID-19, khi những ảnh hưởng lâu dài đến thần kinh bắt đầu được ghi nhận. Phim ảnh, sách vở—đặc biệt là cuốn Awakenings của bác sĩ Oliver Sacks (sau này được chuyển thể thành phim với diễn xuất của Robin Williams)—đã góp phần khơi lại ký ức kinh hoàng về căn bệnh này.

Bệnh ngủ mê không chỉ là một chương đáng sợ trong lịch sử y học—nó là lời cảnh tỉnh rằng cơ thể và tâm trí con người vẫn còn vô số điều chưa được hiểu rõ. Khi một căn bệnh có thể khiến người ta sống mà như chết, tỉnh táo mà không thể giao tiếp, thì điều đó cũng phơi bày giới hạn của y học hiện đại trước những hiện tượng bí ẩn.

Trong kỷ nguyên công nghệ cao và y học tiên tiến, chúng ta dễ quên rằng có những thế lực sinh học vẫn âm thầm vận hành ngoài khả năng kiểm soát của con người. Và Encephalitis Lethargica, dù đã biến mất gần một thế kỷ, vẫn là cái bóng lặng lẽ—nhắc nhở thế giới rằng bóng tối của y học không bao giờ hoàn toàn tan biến.

TH