advertisements
Friday, 27/02/2015 - 11:15:36

Tây Sơn Điện

Bảo tàng Quang Trung (kỳ 2 )

Tây Sơn Điện

Bài TRẦN CÔNG NHUNG

Sau khi nhà Tây Sơn mất, việc thờ tự vua Quang Trung đã vô cùng khó khăn. Chùa Bộc (1) thờ Nguyễn Huệ bằng cách trá hình thờ Thánh. Các vua triều Nguyễn đã thẳng tay đàn áp, tận diệt dòng họ Tây Sơn, (2) nhưng dân làng Kiên Mỹ vẫn một lòng trung kiên, thành kính và biết ơn đối với triều đại Tây Sơn. Năm Minh Mệnh thứ 3 (1823), người dân địa phương đã góp công của, xây dựng đình Kiên Mỹ trên nền nhà cũ của ông bà Hồ Phi Phúc (song thân anh em Tây Sơn) để bí mật thờ ba anh em nhà Tây Sơn.
Ngôi đình nằm trong khu vườn với diện tích 2,323 mét vuông, bên cạnh còn giếng nước và cây me do cụ Hồ Phi Phúc trồng. Giếng nước ghép bằng đá ong, không có vữa hồ, là nguồn nước nuôi dưỡng ba anh em Tây Sơn. Ngày nay giếng có nắp đậy, có bia ký và được che bởi một nhà lục giác hai tầng mái. Cây me là nơi Nguyễn Nhạc họp bàn việc nước.

Lư hương (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Lúc đầu, đình được dựng theo kiểu nhà mái lá miền Trung: nhà gỗ, mái tranh, vách đất, các vì kèo chạm long, phụng, cửa bàn khoa. Diện tích trên 100 mét vuông, có tiền đường, hậu tẩm. Sắc phong thành hoàng của triều Nguyễn không thờ ở đây mà thờ ở miếu Vĩnh An thuộc xóm Hưng Trung. Như vậy, đình Kiên Mỹ thờ Thành Hoàng là danh nghĩa, thực chất là thờ ba anh em nhà Tây Sơn. Vì vậy, ở vùng này có câu ca dao:

Ai cho miễu lớn hơn đình,
Bậu có chồng mặc bậu vẫn gọi mình bằng anh.

Nội thất đình được bài trí theo thể thức: Tiền đường thờ Thành Hoàng, hậu tẩm thờ Tây Sơn tam kiệt. Ban tế lễ gồm có: Chủ lễ và phụ lễ được hội đồng trưởng lão chọn (có kiến thức và đạo đức) để lo việc cúng tế. Hàng năm cúng đình vào Rằm tháng 11 âm lịch, ngày tết cơm mới, đồng thời hiệp kỵ ba anh em nhà Tây Sơn, chỉ mật niệm chứ không văn tế. Ngoài ra còn ngày kỵ Quang Trung Hoàng đế 29/7 âm lịch cũng được tổ chức trọng thể.
Trong chiến tranh Việt Pháp, đình Kiên Mỹ bị đốt cháy. Một miếu nhỏ tạm dựng dưới góc cây me để âm thầm thờ ba anh em nhà Tây Sơn. Nhân dân Kiên Mỹ truyền nhau câu ca dao:

Cây me, giếng nước, sân đình
Ơn sâu, nghĩa nặng dân mình còn ghi.

Giếng nước (Trần Công Nhung/Viễn Đông)


Sau Hiệp định Geneve, dưới chính thể VNCH do Tổng Thống Ngô Đình Diệm lãnh đạo, nhân dân làng Kiên Mỹ và quận Bình Khê (Tây Sơn) đã góp công của xây dựng lại ngôi đình ngay trên nền cũ, chính thức lấy tên là Tây Sơn Điện vào năm 1958. Từ đó, việc thờ cúng ba anh em nhà Tây Sơn và lễ hội Ngọc Hồi - Đống Đa hàng năm đã trở thành ngày hội lớn công khai.
Tây Sơn Điện được kiến trúc theo kiểu chữ đinh, móng xây đá chẻ, vách xây gạch đặc, mái lợp ngói đúc bằng xi măng, diện tích trên 100 mét vuông. Điện thờ chính có ba gian, chính giữa thờ Quang Trung Hoàng Đế - Nguyễn Huệ, bên phải thờ Thái Đức Hoàng đế - Nguyễn Nhạc, bên trái thờ Đông Định Vương - Nguyễn Lữ, tả hữu điện thờ các quan văn võ và thờ Cửu Huyền Thất Tổ dòng họ nhà Tây Sơn.
Ban sơ chỉ có án thờ, đến năm 2004 đưa vào 9 tượng thờ bằng gốm sứ dát vàng: tượng ba anh em nhà Tây Sơn, tượng 6 văn võ tướng tiêu biểu như Thượng thư bộ binh Ngô Thì Nhậm, Trung thư lệnh Trần Văn Kỷ, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Thiếu phó Trần Quang Diệu, Đô đốc Bùi Thị Xuân, Đại tư đồ Võ Văn Dũng. Mỗi tượng được đặt trên một bệ xây ốp đá granite màu đỏ cao 1m. Tất cả đều có án thờ và trang trí theo kiểu cung đình Huế.
Trước án thờ Ban Công Đồng - Thái Đức Hoàng Đế Nguyễn Nhạc - Đông Định Vương Nguyễn Lữ có một cặp độc bình bằng gỗ cao 1m40 chạm nổi hoặc khảm xà cừ các tranh Ngư - Tiều - Canh - Mục hoặc tranh Tứ Ly. Riêng án thờ Quang Trung Hoàng Đế đặt cặp Hạc đứng trên lưng Rùa bằng đồng, cao 1m60. Hàng cột trước án thờ hậu điện có hai câu liễn khảm xà cừ chữ Hán:

- Thiên thu công tích huynh hòa đệ
Vạn cổ anh hùng dân khả vương.
- Thần võ duy dương kinh quốc tặc
Uy danh bách thắng độc minh công

Nghĩa:

- Công tích ngàn đời, có công anh lẫn công em
Anh hùng muôn thuở, từ người dân có thể thành vua.
- Mỗi lần ra quân, bon giặc nước đều khiếp sợ
Lưng Danh trăm trận trăm thắng, chỉ một mình Ngài.


Thờ các danh tướng (Trần Công Nhung/Viễn Đông)


Hai đầu hồi có giá chiêng, trống cho việc tế lễ. Điện có ba dòng cửa pa nô bằng gỗ quý, trên đầu cửa chính điện có ba chữ Tây Sơn Điện, hai bên cửa là câu đối viết bằng chữ Hán:

Tây khê thảo thụ lưu kỳ tích
Nam quốc sơn hà ký võ công

Nghĩa:

Cây cỏ suối Tây còn giữ gìn chuyện lạ
Sông núi nước Nam ghi chép chiến công.

Án thờ Bùi Thị Xuân (Trần Công Nhung/Viễn Đông)


Từ chính điện có nhà dẫn dài 6m, rộng 3m, trước nhà tứ giác, hai bên có hai hàng cột tròn trang trí hoa văn rồng mây quấn quanh cột, được đính bằng mảnh chén kiểu đủ màu rất uy nghi. Nhà tứ giác mái cong, góc mái trang trí những hoa lá mái rồng, trên chóp có hồ lô bầu thánh cứu an dân lành. Trong nhà tứ giác có tượng bán thân Hoàng đế Quang Trung bằng gốm, cao 0.6m, sơn đen đặt trên bục cao 1 mét, trước nhà dẫn có nhà bia hình tứ giác, bên trong đặt một tấm bia xi măng tráng đá mài xanh, nội dung văn bia ca ngợi thân thế sự nghiệp của ba anh em Tây Sơn. Đặc biệt cổng điện (tam quan), thanh nhã nhẹ nhàng từ màu sắc đến nét hoa văn, trái với lối xây cổng ngoài của bảo tàng. Cửa chính rộng 6 m, hai cửa phụ rộng 1,2m, cao 7m, trên cổng là tấm biển đề ba chữ Tây Sơn Điện, hai trụ cổng chính có câu đối bằng chữ Hán:

Phi thường sự nghiệp bi thiên cổ
Khoáng thế anh hùng hựu nhất môn.
Nghĩa:

Ba anh em Tây Sơn là những bậc anh hùng hiếm có ở cùng một nhà và đã làm nên một sự nghiệp phi thường.

Án thờ Quang Trung (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Trên đầu hai trụ giữa được trang trí lồng đèn và hai trụ bên ngoài được trang trí biểu tượng hai ngọn đuốc thể hiện sự tỏa sáng của chính nghĩa Tây Sơn.
Trong cổng tam quan là sân rộng lát gạch Bát Tràng, hai voi đá granite màu xám hai bên, vào trong có cặp Kỳ lân đá granite màu đỏ đứng chầu. Trước nhà bia là một lư đồng cao lớn, hai tầng mái che dạng cổ lầu, tầng trên nhỏ hơn tầng dưới, nóc và chuôi mái hoa văn Rồng uốn quá công phu. Bốn chân lư cũng là tác phẩm điêu khắc tuyệt vời: Đầu và chân Lân.

Cổng vào (Trần Công Nhung/Viễn Đông)


Lễ giỗ ba anh em nhà Tây Sơn ngày 15 tháng 11 âm lịch gọi là hiệp kỵ (cùng lễ hội Ngọc Hồi - Đống Đa). Ba mẫu sáu sào ruộng của gọi là “ngụy điền Tây Sơn” (thời Nguyễn) cũng được chính quyền VNCH giao lại ban quản lý điện thờ thu hoa lợi cho việc cúng kỵ.
Năm 1977, tỉnh Bình Định xây dựng bảo tàng Quang Trung khá qui mô bên cạnh khu di tích Điện thờ. Từ đó, Tây Sơn Điện được giao cho bảo tàng Quang Trung trực tiếp chăm nom.
Năm 1998, UBND tỉnh Bình Định kêu gọi quyên góp xây dựng lại Điện thờ, các nhà hảo tâm đã tự nguyện công đức hàng tỷ đồng. Việc tôn tạo khởi công vào tháng 4 - 1998 và hoàn thành vào cuối năm, kịp kỷ niệm lễ 210 năm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa (Mùng 5 tháng giêng, năm Kỷ Mão 1999). Điện thờ xây dựng lại theo kiến trúc cổ, bằng bê tông cốt thép, các hàng cột to và trình cấu như đình xưa, mái đúc bê tông dán vảy mũi hài. Điện thờ mới, rộng gấp 3 lần Điện thờ cũ, góc mái cong hình mũi thuyền, trang trí hoa văn lá hóa Rồng. Trên nóc Điện có “Lưỡng long chầu nguyệt” thân Rồng to khỏe, chân có 5 móng, vảy đính bằng các loại mảnh sành sứ màu sắc rất sinh động. Điện có 5 dòng pa nô trên đầu cửa được chạm trổ hoa văn tùng, cúc, trúc, mai. Trên cửa chính có 3 chữ “Tây Sơn Điện”, hai bên cửa chính có câu đối bằng chữ Hán:

Tây khê thảo thụ lưu huân nghiệp
Nam quốc sơn hà chấn chiến công.

Nghĩa:

Cây cỏ ở suối Tây còn lưu lại sự nghiệp cao cả
Sông núi nước Nam chấn động những chiến công

 Án thờ ba anh em Tây Sơn (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Cây me trên 200 tuổi cũng là di tích độc đáo, cây cao 24m, đường kính thân 1.2m, tán lá che phủ hơn 600 mét vuông....Ngoài giá trị lâu năm, cây me còn ý nghĩa đặc biệt về mặt văn hóa, lịch sử. Cây me gắn liền với cuộc đời hoạt động của anh em nhà Tây Sơn.
Phải công nhận trong hàng trăm Đền, Điện thờ các anh hùng lịch sử, Tây Sơn Điện nổi bật nhất, lộng lẫy phong phú cả nội ngoại thất, xứng tầm với Quang Trung Đại Đế, vị tướng lừng danh của nước Việt, đã đánh tan 20 vạn quân Thanh bằng chiến thuật thần tốc. Quang Trung đã viết lên trang sử chói lọi vẻ vang, là ngọn đuốc soi đường cho hàng thế hệ nghìn sau.
Trần Công Nhung
(2014)

(1) Chùa Bộc trang 178 QHQOK tập 16
(2) Hài cốt mẹ con Hoàng Hậu Lê Ngọc Hân bị vất xuống sông Hồng (Đền thờ Lê Ngọc Hân trang 11 QHQOK tập 16)

Tin sách: QHQOK trọn bộ 16 cuốn (discount 50%) xin hỏi bác Cường ở tòa soạn báo Viễn Đông. Hoặc liên lạc: P.O.Box 163, Garden Grove, CA.92842, email: quehuongtanman@gmail.com

 

Viết bình luận đầu tiên
advertisements
advertisements
advertisements
Bình luận trên Facebook
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements