Friday, 17/03/2017 - 10:05:04

Nét cổ nhà xưa (bài 1)

Bài TRẦN CÔNG NHUNG

Trong tập chuyện riêng Vào Đời, tôi có nói sơ về tuổi thơ ấu của mình: sinh ra ở thị thành, lớn lên giữa vùng quê khoai lúa hai mùa. Tuổi thơ tôi đầy ắp hình ảnh quê hương mộc mạc, hoàn toàn thiếu vắng nét “văn minh của chốn phồn hoa đô hội."


Cổng nhà xưa xứ Bắc (Trần Công Nhung/ Viễn Đông)

Một trong những hình ảnh gọi là cổ xưa lúc bấy giờ là đình làng có cây đa to, ngôi miếu có cây si rễ buông tua tủa như đầu tóc của người khổng lồ. Thế nên khi được học bài "Trường Học Làng Tôi" có những câu:

Trường học làng tôi ở cạnh đình
Một trường ba lớp vẻ xinh xinh
Trước trường có mấy cây bàng lớn
Thường quyến lòng tôi những cảm tình

tôi thích thú vô cùng và rất tự hào về trường của mình.
Những ngày nghỉ học tôi hay lẩn quẩn nơi đình miễu ngắm nghía những hình rồng, phượng, nghê, voi, hổ được đắp bằng miểng sành nhiều màu, trông rất thích tuy chưa hiểu gì. Lại còn những cổng nhà của phú hộ trong làng, cổng xây có mái lợp, cánh cổng chấn song khác hoàn toàn với cửa ngõ nhà dân thường, khiến tôi tò lén dòm vào mỗi khi ngang qua. Đến lúc trưởng thành có dịp đi qua nhiều miền của quê hương, tôi mới hiểu hơn về phong tục tập quán trong việc xây cổng dựng nhà. Ấy là nói về "mái nhà xưa" từ thế kỷ trước.

Nói đến nhà xưa, nhà cổ người ta nghĩ ngay đến nhà Rường. Nhà Rường là tên gọi loại nhà làm bằng gỗ quí (lim, gõ, trắc, kiền kiền), cột kèo xuyên trến có chạm trổ hoa văn, hình tượng thường là “hoa lá – rồng phượng”... ở miền Trung.

Ngày nay nhà rường thuộc dạng quí hiếm, giới “trưởng giả” sưu tầm để dựng lại nếp sống cổ kính một thời của dòng họ.

Một hiện tượng khác khá phổ biến là giới doanh thương đưa loại nhà cổ vào kinh doanh ăn uống: Nhà hàng cung đình, Vỹ Dạ Xưa, Nam Giao Hoài Cổ,Trà Cung Đình… là những tên nhà hàng thường nghe nhắc đến, không riêng gì ở cố đô Huế mà tỉnh thành nào cũng có.

Về hình thức, tôi nghĩ đây là cách trở mình để lấy lại quân bình cho đời sống trước sự phát triển ồ ạt xô bồ của xã hôi. Người làm ra tiền, sau những toan tính cạnh tranh cũng muốn có những giấy phút sống trong một không gian cổ kính trang nhã để thể hiện “đẳng cấp” của mình.


Cổng nhà làng Tiến Sĩ (Trần Công Nhung/ Viễn Đông)

Biểu tượng để giới thiệu khung cảnh đặc biệt nói trên, nhà ở hay nơi kinh doanh, là chiếc cổng vào. Cổng gỗ hay cổng xây tùy theo kích cỡ kiểu dáng có thể nói lên công trình thiết kế nội thất cũng như khuôn viên sau cánh cổng.

Ngày trước, quan viên trong làng hoặc tầng lớp bá hộ giàu có, nhà đều có cổng. Cổng xây gạch, trên có mái che, hai cánh cổng bằng gỗ lúc nào cũng đóng im ỉm. “Kín cổng cao tường” là ám chỉ nề nếp gia phong của giới thượng lưu thời ấy. Dần dà, dân làng nhà nào cũng có cổng. Nhìn hình thức cổng có thể đoán biết hoàn cảnh đời sống của từng gia đình. Nhà giàu cổng xây bốn cột dạng tam quan, phân ba lối vào, lối giữa dành khi có khách quí đặc biệt, bình thường vào ra theo hai lối phụ hai bên. Mái cổng hai tầng lợp ngói đỏ. Cổng nhà như thế chắc chắn bên trong phải là tòa ngang dãy dọc, chủ nhân phải là hào lý trong làng, hoặc thuộc hàng bá hộ giàu có, trong nhà nhộn nhịp gia nhân như luôn có yến tiệc.


Cổng nhà ở Thanh Oai (Trần Công Nhung/ Viễn Đông)

Cũng có những cổng nhà đơn giản bằng gỗ mà công kép, lắp ghép chạm trỗ tinh tế, thể hiện nét nghệ thuật công phu: chủ nhân chưa hẳn giàu, nhưng nếp sống thì khá đặc biệt: hàn sĩ nho phong, tâm hồn thơ mộng. Cổng thường cách nhà một “lối trúc quanh co” (ngõ vào nhà cụ Nguyễn Khuyến), hai hàng dâm bụt, hai hàng chè tàu…như ngõ vào phủ công chúa Từ ở Huế. Có khi qua hai hàng cau cao vút mới tới nơi ở (bài Lăng mộ Trịnh Phong).


Cổng nhà ở Cổ Loa (Trần Công Nhung/ Viễn Đông)

Trong quan niệm phong thủy truyền thống, cổng và tường rào luôn là một phần không thể thiếu đối với mỗi ngôi nhà.“Kín cổng cao tường” dùng để chỉ những ngôi nhà bề thế, có sự che chắn bảo vệ tách biệt so với bên ngoài. Tuy nhiên văn hóa truyền thống và phong thủy Việt Nam đã có những góc nhìn thoáng và linh hoạt về cổng. Tôn trọng cảnh quan chung quanh, xem lũy tre, mương nước... là những “rào chắn” thiên nhiên hữu hiệu, nếp nhà Việt chỉ làm cổng như một hình ảnh ước lệ để biết bước qua đấy là địa phận một làng, một xóm, một nhà… chứ không phải để bít bùng, chia cắt không gian, đúng tinh thần hiếu hòa thân thiện vốn có.
(Còn tiếp)

Tin sách: Sách QHQOK bộ 16 tập (discount 50%). Đã có hai tác phẩm mới: Vào Đời (350 trang), Tình Tự Quê Hương (250 trang). Muốn mua xin liên lạc tác giả qua email: trannhungcong46@gmail.com, Tel. (657)296-8727, (816)988-5040, hoặc thư về địa chỉ: 1209 SW. Hopi St., Blue Springs, MO 64015.

Viết bình luận đầu tiên
Advertising
Advertising
Bình luận trên Facebook

Bình luận trực tiếp