advertisements
Saturday, 19/12/2015 - 12:07:12

Lễ hội đua thuyền Lý Sơn

Bài TRẦN CÔNG NHUNG

Việt Nam là xứ sở nhiều lễ hội, nhất là những tháng đầu năm Âm lịch. Trong lễ hội thường có nhiều trò chơi, môn thi đua từng đội hoặc cá nhân. Chính những trò chơi, môn thi này làm cho không khí lễ hội thêm màu sắc và hào hứng tưng bừng. Hầu như mọi vùng miền từ Nam chí Bắc, hình thức và không khí lễ hội không khác nhau mấy. Lễ hội là có kéo co, đô vật, cờ người, đua thuyền, bơi lội. Đặc biệt Bắc Ninh trong ngày Hội Lim (13 tháng Giêng) có hát Quan Họ. Đua thuyền thì nơi nào địa điểm lễ hội gần sông hồ đều có đua thuyền (1).

Lễ tế Khao Lề (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Ở huyện đảo Lý Sơn, đua thuyền chỉ diễn ra trong ngày lễ Khao Lề. Lễ hội đua thuyền ở Lý Sơn có hai điểm đặc biệt về nội dung tế lễ và hình thức thuyền đua. Chúng ta đều biết tín ngưỡng ở Lý Sơn, dù Thiên Chúa Giáo, Phật giáo, Cao Đài hay tín ngưỡng dân gian đều gắn liền với lịch sử nước nhà từ vua Gia Long trở về sau. Đó là giai đoạn minh định chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa và Bắc Hải (Trường Sa).

Hoàng Sa - Trường Sa là hai quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam từ thời Trịnh Nguyễn, khi các chúa Nguyễn mở cõi về phương Nam(2). Đây là hai đồn tiền tiêu của quân lính VN ở Biển Đông thời ấy. Năm 1786 đã có hải đội ra đảo Hoàng Sa. Hải đội Hoàng Sa là các đội thủy binh do triều đình phái ra các quần đảo Hoàng - Trường Sa (Bắc Hải), tuần tra, cắm mốc chủ quyền và sưu tầm các vật quí.

Thuyền đua Tịnh Long… (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Lịch sử nhà Tây Sơn và triều Nguyễn đã lưu lại nhiều chứng tích về hoạt động của các đội hùng binh (Sắc lệch của Thái Đức Nguyễn Nhạc- của Gia Long - Minh Mạng). Để cầu cho các chuyến hải hành của đội Hoàng được bình yên trở về, trước khi các binh thuyền xuất bến, các chức sắc địa phương Lý Sơn đều tổ chức lễ Khao Lề. Lễ có từ thời nhà Nguyễn, nôm na là lễ tế Thủy Thần, có hình nộm nộp cho Thần thủy thay mạng binh lính.

Trong lễ hội này có đua thuyền là cuộc thi quan trọng nhất, sôi nổi nhất, được dân chúng hoan hô cổ vũ rầm rộ nhất.

Thuyền đua Đồ Sơn (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Thuyền đua phải là thuyền Tứ Linh. Mũi thuyền được chạm khắc "Long, Lân, Quy, Phụng," bốn linh vật trong tín ngưỡng dân gian. Đua thuyền là để tưởng nhớ hàng hàng lớp lớp tiền nhân đã anh dũng hy sinh làm nhiệm vụ Vua ban: Ra Hoàng Sa và Trường Sa, tuần tra, cắm mốc chủ quyền, sưu tầm hải sản quí hiếm.

Nói đến đua thuyền, không thể không nhắc đến lễ hội này ở trong đất liền xã Tịnh Long, Quảng Ngãi. Cứ mùng 5 Tết, người Quảng Ngãi lại đổ về Tịnh Long - một xã ven sông Trà Khúc thuộc huyện Sơn Tịnh để xem lễ hội đua thuyền. Ngoài đồng bào địa phương còn đông đảo du khách, hàng vạn người, có cả khách du lịch nước ngoài tập trung nơi bến thuyền. Những chàng trai của bốn đội đua mặc trang phục cổ truyền đẹp mắt với bốn màu khác nhau. Họ là nông dân, dân chài và cũng là những tay đua thuyền chuyên nghiệp. Mỗi đội đua có 14 tay đua thi tài trên một chiếc thuyền mỏng và nhẹ, mũi thuyền nhọn như mũi mác xé nước lao tới.

Người Tịnh Long tổ chức lễ đua thuyền vào mùng 5 Tết cũng nhằm biểu dương lòng yêu nước và sức mạnh đoàn kết của người Việt và cũng để tưởng nhớ vị Hoàng đế vĩ đại của mình oai hùng chiến thắng quân Thanh ngày Mùng 5 Tết Kỷ Dậu (1789). Như vậy lễ hội đua thuyền Tịnh Long đã có trước khi đảo Lý Sơn có người định cư. Ngay cả lúc Lý Sơn có hai xã Lý Vĩnh, Lý Hải về mặt hành chánh vẫn trực thuộc huyện Sơn Tịnh. Do đó lễ hội đua thuyền Lý Sơn đến sau Tịnh Long nên hình thức tổ chức không khác mấy. Tịnh Long đua thuyền để bày tỏ lòng tri ân với tiên nhân, anh hùng lịch sử. Lễ hội đua thuyền Lý Sơn để tế thủy thần cầu cho ngư dân được mùa, đồng thời là lễ chiêu hồn tử sĩ tưởng nhớ anh linh của bao chiến sĩ Hải đội Hoàng sa đã bỏ mình ngoài biển khơi.

 


Long thuyền 2 (Trần Công Nhung/Viễn Đông)

Hai xã của Lý Sơn, mỗi xã dự đua bốn thuyền, đủ bộ "tứ linh" (Long, Lân, Qui, Phụng). Thuyền đều đặt tại am miếu để thờ cúng. Xã Lý Vĩnh, thuyền Long thờ tại miếu Hòa Lân, thuyền Phụng tại Lăng Cồn, thuyền Lân tại Dinh Chàm, thuyền Qui ở Âm Linh Tự. Xã Lý Hải, thuyền Long thờ ở Lăng Cồn, thuyền Lân đặt ở Trung Hòa, thuyền Qui ở Trung Yên, thuyền phụng ở dinh Tam Tòa. Thuyền đua ở Lý Sơn có dáng thon thon, dài 9.50 mét, ngang thân rộng nhất 1.4 mét, trước kia thuyền được làm bằng khung gỗ, mê tre (có trát đầu rái); sau này mê tre được thay bằng mê nhôm hoặc “đuya ra,” vừa giữ được lâu, vừa đỡ được sức cản của nước.

Thuyền về đích (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Trên thuyền các phần được trang trí hình tứ linh rất công phu, nhờ ở chạm khắc (chứ không chỉ vẽ như nơi khác). Khi ghe được đưa đi hạ thủy, người ta cũng tổ chức cầu cúng vào đêm trước và sáng sớm trước khi đua. Sau khi đua, cũng có lễ tạ ơn tổ tiên và các vị linh Thần. Hàng năm vào rằm tháng Bảy, cúng tế các vị Tiền Hiền, người ta cũng tổ chức đua thuyền. Vào dịp đầu xuân cũng có đua thuyền, kéo dài 4 ngày, từ mồng 4 đến mồng 8 tháng Giêng âm lịch. Mỗi thuyền đua có từ 18 đến 20 người, trong đó có người Đập then (còn gọn là lái nhịp) và Tổng lái (đội trưởng).

Cũng như ở Tịnh Long, mỗi thuyền đua ở Lý Sơn đều mặc đồng phục riêng tùy thích, nhưng bao giờ các vận động viên cũng chít khăn đỏ trên đầu. Cách tính điểm đua cũng tương tự như ở Tịnh Long, tuy nhiên trường đua ở đây dài hơn (từ 800 đến 1000 mét) và kéo dài ngày gấp đôi ở Tịnh Long. Sự thắng bại trong cuộc đua tùy thuộc vào toàn đội, tùy sức lực dẻo dai của các thành viên trong đội và cả công lao người đánh nhịp và tổng lái.

Người lái nhịp đứng ở giữa thuyền dùng then (thanh tre) đánh nhịp rõ to để các thuyền viên bơi đúng theo nhịp. Nhiệm vụ của người đâp then nặng nề ở chỗ, phải đứng ở giữa thuyền, giữ được thăng bằng và phải vận dụng sức tối đa để liên tục đánh nhịp. Nhịp đánh thưa quá thì thuyền đi chậm, nhặt quá có thể làm các thuyền viên đuối sức, nhịp không đều thì dẫn đến chuệch choạc. Một khi nhịp đã vừa mà có thuyền viên không theo đúng nhịp, gây trở ngại thì phải kịp thời phát hiện để thay bằng người khác.
Tổng lái là người đứng ở cuối thuyền quan sát tổng quát, đồng thời giữ nhiệm vụ lái thuyền. Thuyền đua ở biển, mặt nước không êm như ở sông, bởi vậy, tổng lái vừa phải nhắm thẳng đến cột tiêu, đồng thời phải lượn tránh sóng. Đến giáp cọc tiêu rồi phải bẻ lái thế nào để không phải mất thì giờ mở rộng vòng cua, cũng không được quá gấp, thuyền dễ bị chòng chành và nhọc công sức của thuyền viên.

Long thuyền (Trần Công Nhung/Viễn Đông)



Cách quyên góp để tổ chức hội đua thuyền cũng tương tự như ở Tịnh Long, nhưng việc tập dượt để chuẩn bị đua thì hoàn toàn khác. Nếu bước vào cuộc đua chính thức, các thuyền viên ở Tịnh Long phải mất nhiều ngày tập dượt, thì ở Lý Sơn chỉ cần vài ba ngày. Khi cả đội tập luyện, đội trưởng sẽ xem xét mực ghe để có thể thay thuyền viên cho vừa, mực ghe vừa rồi thì tập cho nhịp nhàng và quen tay. Sở dĩ chỉ cần ít ngày tập luyện bởi những người tham gia đua thuyền tại Lý Sơn đều là những người hàng ngày đánh cá trên biển, rất thông thạo với nghề đi biển, đã quá quen với sóng nước.

Như đã nói phần trên, lễ hội đua thuyền Lý Sơn không chỉ là thi đua vui chơi thuần túy, mà còn để tưởng nhớ đến các vị tiền hiền buổi đầu khai khẩn và cầu mong cho quốc thái dân an, và nhất là cầu cho các anh hồn tử sĩ trong đội Hoàng Sa và ngư dân bỏ mình trên biển trong những lúc hành nghề bị bão tố ngoài khơi.

(1) Bơi đua trang 190 QHQOK tập 12, Đua thuyền (lễ cầu ngư), Đua thuyền Festival Huế trang 18 QHQOK tập 4
(2) Trước 75, dưới thời đệ nhất Công Hòa, 2 quần đảo này thuộc chủ quyền VNCH. Năm74 trung cộng đánh chiếm Hoàng Sa, VNCH hy sinh 74 chiến sĩ. Sau 75, Bắc Việt đánh chiếm miền Nam rồi để Trung Cộng lấy dần Trường Sa, nay (2015), TC đã xây dựng nhiều đường băng, củng cố công sự phòng thủ và tuyên bố chủ quyền Trường Sa. Vn vẫn mềm mỏng gìn giữ 16 chữ vàng và 4 tốt.
[ITALIC]
Tin sách: Cuối tháng 12/15 sẽ phát hành Chuyện Riêng, tập 1: Vào Đời, sách dày trên 350 trang, 32 ảnh phụ bản màu và hàng trăm ảnh minh họa trắng đen. Lượng sách rất giới hạn, xin thông báo để độc giả tùy nghi.
Liên lạc email: trannhungcong46@gmail.com, hoặc thư về Tran Cong Nhung, 413 SW. Webster Dr., Blue Springs, MO 64014.

Viết bình luận đầu tiên
advertisements
advertisements
advertisements
Bình luận trên Facebook
Bình luận
khoa đã nói: hay
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements
advertisements