Sunday, 14/07/2019 - 11:27:01

Động đất là gì?


Hai nhân viên cứu hỏa đứng xem một ngôi nhà bị sập đè bẹp một chiếc xe trong trận động đất lớn tại San Francisco tháng 10, 1989. (Adam Teitelbaum/AFP/Getty Images)

Bài CHU TẤT TIẾN

Một sự kiện lạ lùng là đúng Ngày Lễ Độc Lập 2019, một trận động đất 6.4 độ Richter đã xảy ra tại vùng Ridgecrest, khoảng 150 dặm cách Los Angeles. Tuy không có người chết, nhưng trận động đất này lớn nhất trong 20 năm trở lại. Đến ngày thứ Sáu, 5 tháng 7, lại một cơn địa chấn nữa xảy ra cũng gần khu cũ, nhưng mạnh hơn. Lúc đầu, trung tâm địa chấn cho rằng đó là 7.1 độ, nhưng chừng 15 phút sau, được báo cáo là 6.9. Tại khu Westminster, Garden Grove, gần Litlle Saigon, nhà cửa rung lắc trong vài phút, đèn treo trong nhà lắc lư. Nhiều người vội vã đổ ra đường..

Thực tế, trong các loại thiên tai như động đất, sóng thần, núi lửa, bão lụt, trốt lửa, trốt gió, bùn chảy, đá chạy… có lẽ động đất làm người ta hãi sợ nhất vì động đất có thể xảy ra bất cứ lúc nào, không có điềm báo trước, còn các thiên tai khác, người ta đều có thể tiên đoán, ít nhất là vài tiếng đồng hồ. Mặc dù bây giờ khoa học đã chế ra máy đo động đất qua các rung động dưới lòng đất, nhưng những rung động đó đều xảy ra trước cơn động đất chính thức chỉ vài giây.

Với sóng thần, núi lửa hoạt động trở lại, bão lụt, trốt… các nhà thiên văn đều tiên đoán được và báo động cho người dân di tản kịp, còn động đất đến nhanh hơn bão, và nếu động đất xảy ra dưới lòng biển, hoặc gần bờ biển thì gây ra sóng thần là loại thiên tai âm thầm nhưng khủng khiếp. Vừa kịp nhìn thấy những đợt sóng cao to lù lù tới là nước đã tới chân, và với khối lượng khổng lồ, nước đã ào đến đập tan tành tất cả mọi kiến trúc, bốc tầu thủy hàng ngàn tấn lên trời và quăng xa cả cây số.

Cũng từ động đất mà tại những khu đá lởm chởm, rời rạc, đất động sẽ gây ra nạn đá chạy, kinh khủng hơn bùn chảy rất nhiều. Hãy tưởng tượng một cơn bão đá gồm cả ngàn khối đá nặng từ chục ký lô đến cả tạ mà phóng vèo vèo từ trên cao xuống với tốc độ gần 100 dặm một giờ thì còn gì trên mặt đất có thể trụ lại? Tại các vùng chân núi hẻo lánh, nhiều làng mạc cả chục ngàn người biến mất không còn dấu vết sau khi có trận đá chạy.

Động đất (earthquake) là gì? Tại sao lại có động đất?
Trước khi đi vào câu trả lời, một điều đáng ngạc nhiên cho nhiều người là quan niệm về “đá” là một thứ vật chất cứng rắn đời đời kiếp kiếp đã sai lạc. Thực tế, “đá” cũng là một thứ vật chất có thể mềm dẻo lại, có thể chảy ra như nước, và có thể bật trở lại sau khi bị uốn cong, giống như khi ta cầm bàn chải đánh răng, bẻ cong lại, thì bàn chải nylông đó sẽ bật trở lại không khác gì một cái lò xo. Khi bị một sức ép nào đè lên, thì đá có thể bị cong lại và khi sức ép rút đi, đá bật trở lại như giây thung!

Trái đất này có bề mặt làm bằng đủ loại đá đè lên nhau thành nhiều tầng. Tầng đá trong cùng sẽ tiếp xúc với khối lửa vĩnh cửu trong lòng đất sẽ tan chảy ra thành dung nham, chỉ còn một số tan vỡ thành cục nhỏ. Khối dung nham này chỉ chờ dịp có một khe hở nào trên mặt đất (do động đất hình thành) thì cùng với áp xuất trong lòng đất, khối dung nam này phụt ra và biến thành núi lửa.

Còn những tầng đá trên cùng thì không tan chảy mà có thể uốn cong, làm thành tầng lục địa, là cái bệ cho con người và sinh vật, thực vật sinh trưởng, nhưng không phải liền với nhau thành một khối vì còn phải nhường cho Nước Biển chiếm tới 71% bề mặt của trái đất. Vì thế mà trái đất có nhiều đĩa lục địa (Plate Tectonics), trên đó, mọi sinh vật, thực vật, động vật và con người phát triển bên cạnh biển.

Đĩa lục địa Bắc Mỹ gồm cả Greenland, chỗ này dính líu với Âu Châu, đĩa Nam Cực, đĩa Thái Bình Dương… Các đĩa lục địa này trôi nổi bềnh bồng trên nước, và đôi khi va chạm nhau. Một khi có sự va chạm giữa các khối lượng khổng lồ đó, thi đĩa nào yếu sẽ bị cong đi như cái cán bàn chải đánh răng, rồi bật trở lại vị trí cũ, hoặc đè lên trên đĩa kia, hoặc bị đĩa cũ đè lại. Một khi có sự đè qua, đánh trả … thì sẽ sinh ra một “lực ép” (stress) mạnh không tưởng tượng được.

Lực này chính là nguồn gốc địa chấn! Lực địa chấn này, sau khi được hình thành, thì chia là 2 nguồn sóng (wave), sóng đi xuyên qua lòng trái đất, và gọi là sóng cơ thể (bodily wave), và không gây thiệt hại cho các kiến trúc trên mặt đất.Nhưng làn sóng bề mặt (surface wave) lại nguy hiểm nhất vì đi thẳng theo kiểu dợn sóng và quật ngã mọi căn nhà, tư xưởng, công ty nằm trên đường đi của lớp sóng này. Nhiều hình ảnh cho thấy, có nhiều con đường xe hơi đi bị bứng đi xa vài trăm mét. Nhiều cây cầu xa lộ kiên cố bị đu đưa như đưa võng rồi đứt cái “kụp”.

Lịch sử California đã vài lần động đất kinh hoàng: 1906 tại San Francisco, chết 700 người, cháy 3 ngày. 1971 tại San Fernando, chết 60 người, thiệt hai $500 triệu. 1989 tại Loma Prieta, chết 63 người, nhưng thiệt hại đến vài tỷ đôla. Trận chết nhiều nhất là Syria và Egypt năm 1201 chết 1 triệu 100 ngàn người. Năm 1556, ở Tầu chết 830,000 người…

Vậy để đề phòng động đất, gia đình nên chia hồ sơ gia đình (bảo hiểm, số An Sinh, giấy chứng nhận lương bổng, bằng cấp…), số điện thoại của gia đình, vài đồ ăn khô, điểm hẹn tập trung sau thiên tai, nhiều mớ dây… thành nhiều bọc để trao cho từng người. Nếu có tiền, thì số tiền được chia ra đồng đều, ngừa trước sự thất lạc. Trong xe hơi, nên để sẵn một két nươc và mớ đồ ăn khô, đèn pin, và lời cầu nguyện…
Khi vừa xảy ra động đất, thì có những việc cần làm như sau:

- Nếu ở trong nhà thì chạy ra ngoài đường, tìm chỗ trống, không gần cột điện, tòa nhà cao tầng, cây to, tránh những thứ này đổ ập xuống đầu mình, nhất là các mảnh kính bay tứ tung như những lưỡi đao. Nếu ở trong văn phòng, tòa nhà, không kịp chạy ra ngoài thì chui xuống gầm bàn để bớt (chứ không thể tránh) những đồ đạc trên trần rơi xuống, hoặc trần nhà sập xuống, và .. cầu nguyện! Tuyệt đối không chạy vào thang máy, vì chắc chắn sẽ bị kẹt hoặc bị kẹp!

- Cơn động đất đầu tiên “thường” (chứ không phải luôn luôn) là cơn báo động, cơn sau mới kinh khủng. Cho nên đã chạy ra đường rồi thì đứng luôn đó, đừng tham lam, tiếc của mà chạy trở vào tìm tiền và vàng… Còn mạng, thì còn tiền, mất mạng rồi thì tiền cũng mất theo.

- Khi đang lái xe trên đường, thấy xe lạng quạng thì cố vào cạnh đường, rồi ra khỏi xe, đứng ở chỗ trống. Đừng ngồi trong xe, vì có thể bị những xe khác văng đến, kẹp mình cứng ngắc trong xe. Nếu đang lái trên cầu xa lộ mà bị lắc thì chỉ có phương pháp duy nhất là... cầu nguyện! Cầu xa lộ lúc đó là một cái võng đu đưa ở hai đầu, văng qua văng lại rồi... gẫy ở giữa, chỗ nào yếu nhất. Nếu mở cửa xe mà chạy ra ngoài thì sẽ ngã và bị các xe khác văng tới đè bẹp dí. Vì khi động đất, thì con người không thể đứng vững được mà chao đảo, mất thăng bằng và ngã ngay.

Khi động đất vừa chấm dứt, thì tùy theo tín ngường mà nên có một buổi tạ ơn Trời, Thiên Chúa, Đức Phật... đã phù hộ cho mình tai qua, nạn khỏi. Vì đã gọi là “Thiên” tai, thì làm sao con người mà tránh được, chỉ còn nhờ vào số phận mà thôi.
Từ khóa tìm kiếm:
Động đất là gì?
Viết bình luận đầu tiên
Advertising
Bình luận trên Facebook

Bình luận trực tiếp