Sử dụng và bảo trì hệ thống thắng trong xe hơi (kỳ 1)

Hao Smith/Viễn Đông

Hệ thống thắng là bộ phận điều khiển an toàn quan trọng nhất trong xe. Bởi vì nếu xe chỉ có chạy mà không thể dừng lại được thì chẳng ai dám đụng tới nó, và sẽ không có một nền công nghiệp càng ngày càng tiến bộ là công nghiệp xe hơi. Cũng có thể nói, thắng là bộ phận được sử dụng nhiều nhất trong một chuyến đi. Thật vậy, khi xe vừa chuyển bánh là tài xế đã phải đặt chân trên bàn thắng, rồi cứ thế mà... đạp đạp, nhả nhả liên tục cho đến lúc xe ngừng bánh. Quan trọng như vậy mà rất tiếc, hệ thống thắng lại ít khi được để ý tới. Cho đến khi nó phải lên tiếng thì đó là dấu hiệu “đã có trục trặc rồi đấy nhé!”. Nếu những dấu hiệu đó vẫn chưa đủ để cảnh cáo tài xế thì viễn ảnh tai nạn chắc chắn không còn xa.
Để tránh những trường hợp đáng tiếc ấy, chúng ta nên thường xuyên kiểm tra hệ thống thắng, và tiến hành sửa chữa hoặc điều chỉnh cho thích hợp. Nếu xe thường di chuyển trong những vùng gồ ghề, phải leo dốc, lượn đèo, hoặc chỉ chạy trong thành phố với những cột đèn giao thông liên tục… thì thắng sẽ hao mòn nhanh, buộc chủ xe phải kiểm tra thường xuyên hơn nữa.


Cấu tạo hệ thống thắng
Để có thể biết cách bảo trì và sử dụng thắng đúng cách, chúng ta cần nói sơ lược về cách cấu tạo cũng như hoạt động của thắng.
Giống như thắng xe đạp, mỗi khi cần ngừng lại thì chúng ta bóp “phanh”. Phanh kéo căng sợi dây nối với bánh xe, ép một vật cản sát vào niềng xe làm chậm vòng quay của bánh, giúp xe từ từ đứng lại.
Hệ thống thắng xe hơi cũng hoạt động với nguyên tắc tương tự, nhưng phương tiện có lúc khác lúc giống, chẳng hạn:
- Người đi xe đạp dùng tay để bóp “phanh”, tài xế xe hơi dùng chân đạp trên một bàn thắng kê ở dưới chân.
- Thắng xe đạp dùng dây để chuyền lực, thắng xe hơi dùng chất lỏng, và áp dụng nguyên lý thủy lực học (hydraulics) để chuyển lực.
- Giống như xe đạp dùng vật cản ép sát vào 2 bên niềng xe, thắng xe hơi có những miếng “bố thắng” ép vào một cái đĩa quay theo trục bánh xe để giữ đĩa đứng lại và trục bánh xe ngừng quay.
Từ một cơ chế làm việc như vậy, hệ thống thắng xe hơi bao gồm những bộ phận sau:
1. Bàn đạp thắng (brake pedal): Đặt ngay dưới bàn chân trái tài xế. Khi cần thắng thì tài xế ấn chân xuống, và khi muốn xe lăn bánh chạy đều thì nhấc chân lên. Động tác này rất quen thuộc, mọi người đều biết cả.
2. Dầu thắng (brake fluid): Dầu thắng chính là phương tiện để chuyển lực (giống như sợi dây trong thắng tay). Dầu thắng được chứa trong bình, chảy thẳng vào một bộ phận gọi là xi lanh chủ (master cylinder) nằm ngay dưới bình dầu thắng. Từ xi lanh chủ, dầu thắng được phân phối đến các bánh xe theo các đường chuyền gọi là brake lines.
3. Bố thắng (brake pad): Là vật cản giữ bánh xe đứng lại. Nhưng bố thắng không nằm ở 2 bên bánh xe mà được bố trí như sau: Tại mỗi bánh xe có một xi lanh với một piston khác, chứa trong một bộ phận gọi là Caliper. Khi tài xế đạp thắng, lực chuyển theo dầu thắng đến bánh xe, tác dụng trên piston, đẩy piston chạy xuống, ép vật cản sát vào đĩa quay (Rotor) làm đĩa quay ngưng lại. Đĩa quay dính với trục bánh xe, nên khi đĩa ngưng quay thì trục bánh cũng ngưng và xe đứng lại. Khi tài xế nhà chân ra thì piston chạy lên, vật cản sẽ rời xa đĩa quay để cho xe tiếp tục lăn bánh.


Yếu tố cần bảo trì
Xem cách làm việc như vậy, chúng ta dễ dàng nhận ra rằng hệ thống thắng bị hao mòn phần lớn ở 2 thành phần sau đây:
- Vật cản, tức là bố thắng, có nhiệm vụ ép sát vào đĩa quay để chặn vòng quay bánh xe lại. Cũng như cục cao su trong hệ thống phanh xe đạp ma sát với niềng xe, bố thắng bị hao mòn trong tiến trình sử dụng. Khi bố thắng hao mòn quá độ, thắng không còn “ăn” nữa: Mỗi khi cần phải đạp thắng cho xe đứng lại, chúng ta sẽ được nghe tiếng cào loạt xoạt như sắt thép va chạm nhau. Đó là vì thành phần ma sát đã bị ăn mòn hết, chỉ còn trơ ra đế sắt. Không kịp thay bố thăng mà cứ tiếp tục để đế sắt cạ vào đĩa quay, thì đĩa quay sẽ hư. Rốt cuộc, thay vì chỉ thay bố thắng, chúng ta sẽ phải thay luôn cả đĩa quay.


- “Dây phanh”, tức là dầu thắng (brake fluid): Trong cấu trúc phanh xe đạp, dây phanh là phương tiện chuyển lực, căng giãn mãi rồi nó sẽ đứt, buộc chúng ta phải thay một dây phanh mới. Trong hệ thống thắng xe hơi, dầu thắng làm nhiệm vụ chuyển lực thay vì dây phanh. Là chất lỏng, dầu thắng không bị “đứt”, nhưng nó có thể thoái hóa biến chất cho đến lúc không còn chu toàn được nhiệm vụ nữa, ấy là lúc nó cần được thay thế.
Theo dõi và kiểm soát hoạt động của 2 yếu tố này, đó là bổn phận của người chủ xe. Chúng ta sẽ nói tiếp về đề tài này trong bài lần sau.

Haosmith@yahoo.com

Viendongdaily.com và tác giả giữ bản quyền bài trên trang này. Xin đừng trích đăng dưới bất cứ hình thức nào.