Ngũ bang và lịch sử văn hóa người Hoa xưa vùng Chợ Lớn miền Nam Việt Nam

Hôm trước tôi viết một bài ngắn về những cột mốc người Hoa di cư vào Việt Nam, không ngờ được mọi người quan tâm nhiều dữ vậy.

Chủ nhật rảnh rỗi, mình dịch thêm vài dòng phục vụ bà con, chọn lọc những gì thật cơ bản thôi.

Lịch sử là một trang sách cũ, càng đọc càng say.

Hôm nay nói về Ngũ Bang.

Một khái niệm rất quen ở Chợ Lớn, nhưng lịch sử phía sau lại khá xa.

Ai cũng biết Ngũ Bang đại diện cho 5 Bang lớn của người Hoa ở Chợ Lớn: Quảng Đông – Triều Châu – Khách Gia – Hải Nam – Phúc Kiến.

Nhưng ít người biết rằng, vào khoảng những năm 1850, mô hình Ngũ Bang lại được hình thành dưới thời Pháp thuộc.

1858: Pháp nổ súng ở Đà Nẵng.
1862: chiếm Lục Tỉnh Nam Kỳ.

Khi tướng Bonard đặt chân đến Chợ Lớn, thứ khiến chính quyền Pháp đau đầu nhất không phải là nghèo đói, mà là… quá nhiều cộng đồng người Hoa.

Thời điểm đó, Chợ Lớn vẫn chia theo Thất Phủ:
- Mỗi nhóm nói một thứ tiếng
- Thờ những vị thần khác nhau
- Sinh hoạt trên địa bàn riêng
- Và chỉ nghe lời Hương thân của mình

Từ đó, Pháp lập ra cái gọi là “chế độ Ngũ Bang” — một hình thức chia để quản. Dùng người Hoa trị người Hoa
Tuyền Châu và Chương Châu hợp lại thành Nhị Phủ, đối ngoại gọi là Bang Phúc Kiến.

Trong lần phân chia này, nhóm “tội nhất” là Ninh Ba – Chiết Giang.

Một cộng đồng rất giàu, chuyên buôn tơ lụa cho triều Nguyễn, thuốc Bắc như lộc nhung, nhân sâm.

Nhưng vì Pháp quản lý theo số lượng dân, nên Ninh Ba bị ép sáp nhập vào Bang Phúc Kiến.

Kết quả cuối cùng hình thành 5 Bang như trên và điều luật được công bố rộng rãi:

- Người Hoa tại Đông Dương (3 nước) bắt buộc phải thuộc về một Bang Hội.

- Không thuộc Bang sẽ bị trục xuất hoặc bắt đi lao động khổ sai.

Từ đó, mỗi người Hoa phải có Bang Tịch 帮藉证, do Bang Trưởng quản lý.

Nếu trước kia Bang Hội để tương trợ, thì lúc này vào Bang là để… được sống.

Muốn làm ăn, kết hôn, sinh con, mua nhà, mở tiệm — đều liên quan đến Bang Tịch.

Ra cơ quan xin phép, câu hỏi quen thuộc là: “Bang Trưởng đóng dấu chưa?”

Bị cảnh sát bắt trên đường, cũng sẽ hỏi: “Bang Trưởng biết chưa? Gọi ổng tới bảo lãnh.”

Không có Bang Tịch → bị xem là lưu dân
Bắt được → đày đi Tây Ninh làm khổ sai.

Bang Trưởng còn chịu trách nhiệm thu thuế thân 人头税.

Ví dụ Bang Triều Châu mỗi năm phải nộp 500,000 đồng Bạc Đông Dương.

Thu không đủ — Bang Trưởng đi tù!

Theo dòng thời gian, chế độ Ngũ Bang dần chấm dứt.

Ngày nay, Ngũ Bang chủ yếu còn giữ vai trò tín ngưỡng và văn hóa, nhưng dấu vết của nó vẫn in rất sâu trong đời sống Chợ Lớn.

TH Amy Huynh