Lá thư của Nguyễn Ánh, thời điểm chạy quân Tây Sơn, gửi đến Bá Đa Lộc ngày 4 tháng 11 năm 1788?

"Từ ngày chia tay kẻ Nam người Bắc, quả nhân (tức Nguyễn Ánh) ngày đêm chờ đợi, mong ước như đói thèm cơm, khát thèm nước. Tháng 6 năm ngoái, đến ngày hẹn mà biệt vô âm tín, nỗi xót ruột, lòng buồn phiền của quả nhân lên mức độ không sao chịu được nữa. Quả nhân tưởng như thế là mất hết tất cả rồi!

Không ngờ, ngày 30 tháng 8 năm nay, tiếp được thư của Thượng sư (tức Bá Đa Lộc) do Quy Ngọc Hầu đem về và kể thêm sự tình, mới hay là nền tảng của trời phú cho nhà Nguyễn vẫn còn và Ngài Thượng sư với toàn tâm, toàn lực của mình đã đem lại cho nhà Nguyễn một triều đại vĩnh cửu, vinh quang như chín đỉnh ngàn xưa.

Thượng sư thật là một người tận thiện, tận mỹ sáng đẹp như một khối ngọc bích thập toàn. Cái ơn cao dày ấy được khắc vào tận ngũ tạng của chúng tôi cho đến khi già rụng hết cả răng cũng không sao quên được. Cho nên, theo đúng lời căn dặn của Thượng sư, quả nhân đã quyết định chuẩn bị lên đường.

Nào ngờ, ý trời chưa hợp với lòng người. Ngày 2 tháng 9 (23-10-1788), bỗng đâu một chiếc tàu Bồ Đào Nha đến và viên thuyền trưởng là An-tô-nôi đưa cho quả nhân hai bức thư: một của Nữ hoàng Bồ Đào Nha, một của viên sĩ quan chỉ huy thành Goa.

Cả hai bức thư đều cho rằng: 56 chiếc tàu chiến có đầy đủ quân đội đã sẵn sàng ở Goa và An-tô-nôi được phái đưa tàu đến rước quả nhân. Đồng thời, viên thuyền trưởng ấy cũng đưa đến vua nước Xiêm hai bức thư kèm theo lễ vật để cảm tạ vua Xiêm và xin rước quả nhân về thành Goa để phát động chiến dịch tiêu diệt “giặc Tây Sơn”.

Nhưng việc này, quả nhân đã ủy thác cho Thượng sư rồi, không thể cầu viện một nước khác nữa, cho nên quả nhân chỉ còn một cách là dùng lời lẽ nhã nhặn từ chối đoàn tàu Bồ Đào Nha mà thôi. Nhưng vua Xiêm lại nghi ngờ là quả nhân muốn đi với chiếc tàu Bồ Đào Nha và cho người hàng ngày rình mò, theo dõi chúng tôi.

Do đó, quả nhân thấy chưa nên lên đường theo thời gian dự định của viên thuyền trưởng chiếc tàu mà Thượng sư đã phái đến đón quả nhân. Quả nhân đã có thư do Quy Ngọc Hầu đưa ra đảo Thổ Châu giao cho viên thuyền trưởng mang về tận tay Thượng sư, trong khi quả nhân còn phải đợi đến khi tàu của An-tô-nôi rút lui và vua Xiêm bớt nghi ngờ, rồi mới quyết định ngày lên đường được.

Còn như việc hoàng tử bé bỏng của quả nhân nên ở lại hay nên về thì xin Thượng sư tự do quyết định. Điều quả nhân mong chờ nhất là nếu Hoàng đế nước Đại Pháp hạ cố đến tiểu bang chúng tôi mà gửi quân đội sang cứu giúp thì xin Thượng sư cố gắng trở về sớm để chúng ta cùng nhau chia sẻ mọi lo toan."

Nguồn: Tập san Bulletin des Amis du Vieux Hue, số quý I năm 1926, Phạm Khắc Hòe dịch (2001), Kể Chuyện Vua Quan Nhà Nguyễn, tr. 8-10

ST