"Lời nguyền xác ướp" có thật: Hiểm họa sinh học phát tán qua chợ đen trực tuyến và đường bưu điện

Trong thế giới hiện đại, việc sở hữu một mảnh lịch sử không còn là đặc quyền của các bảo tàng lớn. Chỉ với vài cú click chuột trên các nền tảng thương mại điện tử hoặc mạng xã hội, người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận và mua bán các mảnh hài cốt, thậm chí là những chiếc đầu xác ướp nguyên vẹn. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí khoa học uy tín International Journal of Cultural Property đã đưa ra lời cảnh báo đanh thép: "lời nguyền xác ướp" hoàn toàn có thật, nhưng nó không tồn tại dưới dạng tâm linh huyền bí, mà là những hiểm họa sinh học và hóa học hữu hình đang âm thầm phát tán qua đường bưu điện toàn cầu.

Giải mã "lời nguyền" dưới góc độ khoa học hiện đại

Huyền thoại về lời nguyền của các Pharaoh trừng phạt những kẻ xâm phạm lăng mộ đã bắt đầu lưu truyền tại Châu Âu từ trước khi lăng mộ của Vua Tutankhamun được phát hiện vào năm 1922. Sự ra đi liên tiếp của Lord Carnarvon vào năm 1923 do vết muỗi đốt nhiễm trùng dẫn đến viêm phổi, cùng cái chết của nhà tài chính George Jay Gould, nhà khảo cổ Arthur Mace và thư ký Richard Bethell đã thắt chặt thêm nỗi sợ hãi mơ hồ này. Tuy nhiên, các nhà khoa học hiện đại đã chứng minh rằng không có bất kỳ yếu tố siêu nhiên nào ở đây. Nhà khảo cổ học Howard Carter, người trực tiếp khai quật mộ Tutankhamun, vẫn sống khỏe mạnh tới năm 1939.

Một nghiên cứu lịch sử trên tạp chí y khoa danh tiếng BMJ, theo dõi sát sao 44 người phương Tây liên quan đến cuộc khai quật lăng mộ cổ sâu hơn 30 feet dưới lòng đất, cũng chứng minh không có sự khác biệt về tỷ lệ sống sót giữa nhóm tiếp xúc trực tiếp và không tiếp xúc. Bản thân các bức tường lăng mộ cũng hoàn toàn không có dòng văn tự khắc lời nguyền nào như đồn thổi. Dù vậy, các nhà khoa học thừa nhận rằng việc bước vào các không gian lăng mộ cổ kín khí thực sự tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe cực lớn từ các vi sinh vật và bào tử nấm cổ đại tích tụ qua hàng thế kỷ.

Sự bùng nổ của chợ đen hài cốt trên mạng xã hội

Nghiên cứu mới do Giáo sư Kirsty Squires từ Đại học Staffordshire dẫn đầu chỉ ra rằng truyền thuyết "lời nguyền" này đang mang một hình thái hiện đại và đáng lo ngại hơn rất nhiều thông qua chợ đen buôn bán hài cốt người trên Internet. Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như TikTok và Facebook từ năm 2022 đến nay đã thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu sưu tầm dị kỳ này. Các hội nhóm riêng tư hoạt động vô cùng bài bản, sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành để qua mặt bộ lọc của nền tảng và ngầm bình thường hóa hành vi buôn bán vô nhân đạo này.

Khảo sát chi tiết 128 bài đăng và lô đấu giá trực tuyến trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2025 đã ghi nhận những con số giật mình: 27 trường hợp rao bán các bộ phận cơ thể riêng lẻ như bàn tay, bàn chân và 21 chiếc đầu ướp xác nguyên vẹn. Hơn một nửa số mẫu vật là đầu hoặc hộp sọ còn nguyên tóc hoặc mô mềm, thậm chí có cả những chiếc đầu thu nhỏ tsantsas đặc trưng của một số bộ tộc Nam Mỹ. Mỗi mẫu vật nặng từ 2 đến 8 lbs này được đóng gói sơ sài và vận chuyển qua đường bưu điện thông thường, vượt qua quãng đường hàng ngàn dặm xuyên đại dương mà không hề có bất kỳ biện pháp bảo hộ y tế hay kiểm dịch sinh học nào.

"Được bảo quản" không đồng nghĩa với "Vô trùng"

Mối lo ngại lớn nhất của các chuyên gia dịch tễ học là các nhà sưu tập tư nhân thường coi xác ướp như những món cổ vật tĩnh, vô hại mà quên mất một nguyên tắc sinh học cơ bản: "được bảo quản" (preserved) hoàn toàn không đồng nghĩa với "vô trùng" (sterile). Quá trình ướp xác cổ đại hay cận đại thực chất chỉ làm chậm lại quá trình phân hủy tự nhiên của các mô hữu cơ chứ không thể tiêu diệt hoàn toàn các vi sinh vật cứng đầu. Lớp da khô, tóc và các mô liên kết của xác ướp vẫn là môi trường lý tưởng để các bào tử nấm mốc và vi khuẩn trú ngụ ở trạng thái ngủ đông.

Kết quả phân tích từ các mẫu vật bị tịch thu cho thấy chúng bị nhiễm vi nấm độc hại nghiêm trọng, đặc biệt là các loài thuộc chi Aspergillus. Khi gặp môi trường độ ẩm cao trong quá trình vận chuyển hoặc khi được trưng bày tại nhà riêng của người mua, các bào tử này sẽ lập tức sinh sôi. Đối với những người có hệ miễn dịch suy giảm hoặc mắc các bệnh về đường hô hấp, việc hít phải bào tử nấm Aspergillus có thể dẫn đến bệnh nhiễm nấm phổi cấp tính, gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng. Hiểm họa này không chỉ đe dọa người mua mà còn lơ lửng trên đầu những nhân viên bưu chính - những người trực tiếp tiếp xúc với các gói hàng rách nát hoặc rò rỉ khí trong hành trình vận chuyển dài ngày.

Hiểm họa kép từ hóa chất bảo quản cực độc

Không dừng lại ở rủi ro sinh học, các xác ướp và hài cốt cổ còn mang theo một "lời nguyền" hóa học đáng sợ không kém. Để giữ cho các xác xác không bị thối rữa, các phương pháp ướp xác trong lịch sử thường sử dụng một lượng lớn các hóa chất cực độc. Qua các xét nghiệm hóa học, các nhà nghiên cứu phát hiện hàm lượng thạch tín (arsenic), thủy ngân (mercury) và chì (lead) bám chặt trong các thớ thịt và lớp vải liệm của các mẫu vật này vượt mức an toàn hàng trăm lần. Đây là những kim loại nặng có độc tính tích lũy, có thể xâm nhập vào cơ thể người qua tiếp xúc da hoặc hít phải bụi mịn bong tróc từ xác ướp.

Việc thương mại hóa các mặt hàng này qua các sàn thương mại điện tử đã vô tình tạo ra một lỗ hổng an ninh sinh học khổng lồ. Các gói hàng chứa hài cốt nhiễm độc được gửi đi khắp nơi dưới danh nghĩa "đồ thủ công" hoặc "quà tặng", trốn tránh sự kiểm soát của hải quan và các cơ quan y tế dự phòng. Khi các hạt bụi chứa thạch tín hoặc bào tử nấm độc phát tán ra môi trường sống của người mua, họ đang tự rước lấy một bản án tử hình thầm lặng mà không hề hay biết.

Bình luận: Sự giao thoa giữa lòng hiếu kỳ vô độ của giới sưu tập và sự lỏng lẻo trong quản lý thương mại điện tử đã biến những cổ vật lịch sử thành những "quả bom nổ chậm" phát tán mầm bệnh toàn cầu. Việc siết chặt các quy định pháp lý và giám sát bưu chính đối với các mẫu vật sinh học không chỉ là bảo vệ di sản, mà còn là ranh giới sống còn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước những hiểm họa vô hình.